Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium in Franeker, Friesland, is het oudste nog werkende planetarium ter wereld. Wolkammer Eise Eisinga bouwde het tussen 1774 en 1781 in het plafond van zijn eigen woonkamer, en het bevindt zich nog altijd in dat huis aan de Eise Eisingastraat. Het mechanische model van ons zonnestelsel draait al meer dan tweehonderdveertig jaar zonder onderbreking en trekt jaarlijks duizenden bezoekers die willen zien hoe iemand met eenvoudige middelen iets bouwde dat inmiddels op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat.
Waarom bouwde Eisinga het planetarium
In 1774 voorspelde een dominee dat een zeldzame samenstand van planeten de aarde zou verwoesten. Het bericht zorgde voor flinke onrust. Eise Eisinga, die zichzelf wiskunde en sterrenkunde had aangeleerd, besloot die angst te weerleggen door een werkend model van het zonnestelsel te bouwen. Zo kon iedereen met eigen ogen zien hoe de planeten daadwerkelijk bewegen en dat er geen ramp op komst was.
Het resultaat is een schaalmodel dat in het plafond van zijn voormalige woonkamer is ingebouwd. De planeten bewegen er in reële tijd rond de zon, aangedreven door een mechaniek van slingers en raderen dat Eisinga met de hand ontwierp en dat tot op de dag van vandaag functioneert.
Het mechaniek: hoe nauwkeurig is het
Het model toont niet alleen de stand van de planeten, maar ook de maanfase, de tijd en de datum. Mercurius beweegt het snelst, Saturnus het langzaamst: die planeet doet er ruim 29 jaar over om in het model een volledige rondje om de zon te maken, net als in werkelijkheid. Gebouwd zonder computer of moderne meetapparatuur geldt het planetarium nog altijd als een hoogstandje van achttiende-eeuws vakmanschap.
Koninklijk bezoek en Werelderfgoed
In 1816 werd Eisinga opgenomen in de Orde van de Nederlandse Leeuw voor zijn wetenschappelijke verdiensten. Twee jaar later, in 1818, bracht koning Willem I zelf een bezoek aan het planetarium en was onder de indruk van wat hij zag. De Nederlandse staat kocht het bouwwerk in 1825 aan en droeg het in 1859 over aan de stad Franeker, die het sindsdien als museum openstelt voor het publiek. Het planetarium draagt de titel “Koninklijk”, een eretitel die teruggaat op die koninklijke betrokkenheid.
Sinds 19 september 2023 staat het Eise Eisinga Planetarium bovendien op de Werelderfgoedlijst van UNESCO, als dertiende Nederlandse locatie op die lijst. De status van het planetarium is de afgelopen jaren dus alleen maar gegroeid.
Wat kun je er zien en doen
Naast het originele mechaniek in de voormalige woonkamer van Eisinga kun je in het museum ook de rest van het huis bekijken, waaronder zijn werkplaats. Er is een interactieve tentoonstelling genaamd “De Ruimte”, waarin je ontdekt hoe telescopen werken en hoe je zelf naar de sterrenhemel kunt kijken. Ook is er een filmzaal met wisselende voorstellingen over astronomie en ruimtevaart. Voor scholen en groepen zijn er educatieve programma’s die aansluiten bij het curriculum en leerlingen op een toegankelijke manier kennis laten maken met sterrenkunde.
Wie het bezoek wil combineren met andere Franeker musea kan een combikaart kopen die ook toegang geeft tot Museum Martena of het Kaatsmuseum. Deze combikaart is een jaar geldig, dus je hoeft niet alles op dezelfde dag te doen.
Praktische Informatie
- Locatie: Eise Eisingastraat 3, 8801 KE Franeker
- Openingstijden:
- Dinsdag tot en met zaterdag: 10:00 – 17:00
- Zondag: 11:00 – 17:00
- Tussen 1 april en 31 oktober ook op maandag: 11:00 – 17:00
- Gesloten op eerste kerstdag en nieuwjaarsdag
- Toegangsprijzen:
- Volwassenen: €6,50
- Kinderen tot en met 3 jaar: gratis
- Kinderen van 4 tot 13 jaar en CJP: €5,00
- Groepen vanaf 20 personen: €5,00 per persoon (reserveer via [email protected])
- Educatieve tarieven voor scholen: €3,75 per leerling, 1 begeleider gratis per 4 leerlingen
- Museumkaart is niet geldig
- Tickets: bezoek is alleen mogelijk met een vooraf online gereserveerd tijdslot, dus boek van tevoren via de website.
- Toegankelijkheid: het planetarium is grotendeels rolstoeltoegankelijk, met een lift naar de eerste verdieping en een rolstoelvriendelijk toilet. De radar is alleen bereikbaar via een steile trap, maar er is beneden een monitor die de beelden van de radar toont.
- Parkeren: gratis parkeren op loopafstand in de binnenstad van Franeker.
Check voor je bezoek nog even de actuele openingstijden en prijzen op de website, want deze kunnen wijzigen.
Plan je bezoek aan het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium en ervaar de magie van het oudste werkende planetarium ter wereld, en tegenwoordig ook UNESCO Werelderfgoed. Voor meer informatie en om tickets te reserveren, bezoek de officiële website van het Eise Eisinga Planetarium.